Nieuws & Opinie

18-10-2017. Start archeologische opgravingen op de Veldegge Heeten
Meer lezen ›

11-10-2017. 3800 jaar oude grafheuvels gevonden bij opgravingen in Tiel
Meer lezen ›

10-10-2017. ADC ArcheoProjecten doet mee tijdens de Nationale Archeologiedagen 2017!
Meer lezen ›

Restauratie van het beeld van Jan van Schaffelaar

In de week van 3 t/m 7 oktober 2016 is het beeld van Jan van Schaffelaar voor de Oude Kerk van Barneveld gerestaureerd. Deze werkzaamheden zijn uitgevoerd door het ADC Conserveringslab in samenwerking met Steenhouwerij Maarssen in opdracht van de gemeente Barneveld. In 2017 is het 535 jaar geleden dat Jan van Schaffelaar volgens overlevering van de kerktoren sprong en om dit herdenkingsjaar – het Jan van Schaffelaarjaar - luister bij te zetten worden diverse activiteiten in Barneveld georganiseerd. Het middelpunt van de belangstelling zal natuurlijk het beeld van Jan van Schaffelaar zelf zijn en de gemeente Barneveld vindt het belangrijk dat het er dan optimaal uit ziet. Daarom heeft het ADC opdracht gekregen om een grondige restauratie uit te voeren.

Jan van Schaffelaar

Op 16 juli 1482 zou ruiteraanvoerder Jan van Schaffelaar aan zijn einde zijn gekomen door een val van de torenspits van de 13e-eeuwse Grote of Sint Odulphuskerk (de huidige Oude Kerk) te Barneveld. Van Schaffelaar was de legeraanvoerder van een groep huurlingen die vochten aan de kant van de Kabeljauwen in de Hoekse en Kabeljauwse twisten (AD 1350-1500). Of de duik zijn eigen keuze was of dat hij hiertoe werd gedwongen is niet helemaal duidelijk. Hij zou zijn val hebben overleefd maar werd op de grond alsnog door de Hoeken gedood.

Het beeld

Naar het ontwerp van Bartholomeus J.W.M. (Bart) van Hove (Den Haag *1850- Amsterdam †1914), werd een levensgroot beeld van Jan van Schaffelaar gemaakt. Op de foto is de kunstenaar in zijn atelier te zien met een aantal van zijn ontwerpen. Een miniatuurversie van het beeld van Jan van Schaffelaar staat helemaal rechts, op de tafel.

Bart van Hove in zijn atelier 1903. Foto gem.archief Barneveld

Het beeld werd in Obernkirchener zandsteen uitgevoerd en op een sokkel van Belgisch hardsteen voor de Oude Kerk in Barneveld geplaatst. Het beeld laat een in harnas gestoken van Schaffelaar zien, compleet met zwaard en schild. In de 8-hoekige sokkel zijn diverse teksten uitgehakt . Rond de basis van het beeld staat :

Jan van Schaffelaar | die | in | 1482 | alhier | den | heldendood | stierf

Daaronder staat:

Opgericht door de vereeniging Plaatselijk - Belang alhier 1903

Op 15 september 1903 werd het beeld op het Kerkplein feestelijk onthuld, opgeluisterd door een kermis, optocht, spelen en een markt waar mensen van heinde en verre op af kwamen. Het beeld werd in eerste instantie in een perkje geplaatst met een hek eromheen, zoals te zien is op oude foto’s en ansichtkaarten (foto).Vandaag de dag staat het beeld op een verhoging, tussen de trap en de fontein. In de bestrating voor de kerk is het silhouet van een gevallen persoon aangebracht.

Onthulling van het beeld van Jan van Schaffelaar 1903

De conditie van het beeld

Het beeld van Jan van Schaffelaar was er niet al te best aan toe. In 2015 constateerde de gemeente, op aangeven van dhr. Gerard Overeem, kunstenaar en inwoner van Barneveld, dat het zandsteen in slechte toestand was. Stond het beeld ooit nog enigszins ‘beschermd’ in een bloemperkje met een hekje erom heen, nu staat het vrij en is redelijk gemakkelijk te benaderen tussen de fontein en de trap voor de kerk. Hierdoor is het beeld in het verleden meermalen ten prooi gevallen aan vandalisme - beklimmen van het beeld, beschadigen, bekrassen en bekladden met verf en stift. De sporen hiervan waren vóór de restauratie duidelijk zichtbaar.

Naast opvallende beschadigingen aan de basis, de ontbrekende helft van de pareerstang van het gevest en de eerder gerepareerd wangklep, waren aan het oppervlak van het beeld diverse plekken inslagputjes en forse afschilferingen zichtbaar. Deze beschadigingen waren het directe en indirecte gevolg van ondeskundige reiniging van het beeld in het verleden. Oude kitranden waren behoorlijk verweerd en beschadigd en de originele zwarte verf uit de inscripties op de sokkel was verdwenen waardoor de tekst nauwelijks nog leesbaar was.

Bekladding van het beeld van Jan van Schaffelaar
Afschilfering van het oppervlak van beeld Jan van Schaffelaar

De restauratie

Uitgangspunten bij de restauratie van het beeld waren het behoud van het historische materiaal en zijn originele patina, het stoppen van degradatieprocessen en het gebruik van niet agressieve methoden en duurzame materialen. Allereerst is oppervlakkige aanslag, vervuiling (algen, verf en viltstift) en eventuele achtergebleven residu’s van eerdere schoonmaakacties zorgvuldig van het beeld en zijn sokkel verwijderd. De verweerde kitranden zijn van de sokkel verwijderd en vervangen door esthetisch beter bij de historische uitstraling van het beeld passende voegmortel.

De oude reparatie aan de kinbeschermer van de helm is hersteld en de aan weerszijden ontbrekende fragmenten zijn aangevuld. Dit geldt ook voor de beschadigingen aan de sokkel. Het ontbrekende deel van de pareerstang is gereconstrueerd in Obernkirchener zandsteen op basis van vroege afbeeldingen van het beeld waar het gevest nog compleet was. Hiervoor is ter plekke een gipsafgietsel van het gevest gemaakt, dat door de steenhouwer in zijn werkplaats in zandsteen is uitgehakt. Dit gereconstrueerde deel is weer aan het gevest bevestigd. De inscriptie op de Belgisch hardstenen sokkel is na reiniging niet ingehakt om de letters beter zichtbaar te maken, maar ingekleurd met speciale zwarte verf.

Ten slotte heeft het beeld een oppervlaktebehandeling ondergaan die grafittiwerend is. Deze behandeling heeft geen visueel effect op het uiterlijk van het zandsteen, de wateropname wordt enigszins vertraagd en de vorstbestendigheid van de steen wordt niet nadelig beïnvloed.

Door deze aanpak is de gemeente Barneveld ervan verzekerd dat het beeld van Jan van Schaffelaar niet alleen in het Jan van Schaffelaarjaar 2017, maar ook in de jaren daarna dé blikvanger van het Torenplein te Barneveld blijft.

Feestelijke onthulling

Op maandag 31 oktober 2016 is het gerestaureerde beeld feestelijk onthuld in Barneveld, in aanwezigheid van de wethouder Cultuur, D.J. Dorrestijn-Taal. Ook zijn de plannen voor het Jan van Schaffelaarjaar bekend gemaakt. Het beeld kan weer het glorieuze middelpunt van de belangstelling zijn. 
Zie ook de onthulling op barneveldvandaag.nl 31 okt 2016.

onthulling gerestaureerde beeld Jan van Schaffelaar onthulling gerestaureerde beeld Jan van Schaffelaar 

Beeld van Jan van Schaffelaar